Begrippenlijst

Achterkeuvel: De houten betimmering aan de achterzijde van de molenkap.

Askop: Het gietijzeren uiteinde van de bovenas waar de roeden doorheen worden gestoken.

Baard: Het rijk versierde houten bord aan de voorzijde van de kap, direct onder de askop.

Balken: Zware houten dwarsbalken die de verschillende zolders (etages) in de molen dragen.

Bandvang: Een gebogen houten of ijzeren onderdeel van het vangsysteem.

Belt: De kunstmatige heuvel van aarde rondom de molen die dient als windkering en platform.

Beltdeuren: De grote inrijdeuren onderin de belt waardoor karren naar binnen konden rijden.

Billen: Het scherpen of herprofileren van de groeven (rillen) in de molenstenen met een bilhamer.

Bovenas: De zware, schuinliggende as in de kap die de draaiende beweging van de wieken overbrengt.

Bovenwiel: Het grote tandwiel op de bovenas dat de vang (rem) bevat en de koningsspil aandrijft.

Breking: Het eerste stadium van het maalproces waarbij de graankorrel openbreekt.

Buil: Een speciaal type zeef- of sorteermachine voor het meel.

Buitendoor kruien: Het vanaf de belt draaien van de kap met behulp van de staart en de kruihaspel.

Burgermeester: Centrale eikenhouten balk in de kap van een traditionele bovenkruier windmolen die de beide voeghouten met elkaar verbindt.

Cilinderzeef: Een mechanische, draaiende zeef die gebruikt wordt om bloem van zemelen te scheiden.

Constructie: Het dragende skelet van de molen, bij een beltmolen vaak gemaakt van steen of een houten achtkant.

Draagbalk: De zware balk die het gewicht van de koningsspil of de molenstenen ondersteunt.

Drijfriem: Leren of stoffen banden die gebruikt worden om hulpmachines (zoals mengketels) aan te drijven.

Engels kruiwerk: Een modern kranssysteem met ijzeren rollers waarop de kap soepel ronddraait.

Ezelskop: Het houten verbindingsstuk aan het uiteinde van de vangbalk.

Fijnmalen: Het malen van het graan tot zeer fijn meel tijdens de laatste gang tussen de stenen.

Funderingsbalk: De diepgelegen balken onder de molen die verzakking in de belt voorkomen.

Gaande werk: De verzamelnaam voor alle bewegende en draaiende onderdelen binnenin de molen.

Gaffelwiel: Een wiel met gaffels (vorken) waarlangs een touw loopt om mechanisch te kruien.

Grote spil: Een alternatieve benaming voor de centrale verticale hoofdas (koningsspil).

Hals: Het voorste, dragende deel van de bovenas dat rust op het steunlager (de steen).

Heuvelpoort: De toegangstunnel door de aarden belt naar de onderste zolder van de molen.

Inrijpoort: De brede ingang op grondniveau zodat boeren met paard en wagen onder de belt konden lossen.

Inworp: De opening bovenin de kaar waar het graan in wordt gestort.

Jakobsladder: Een verticale transportband met bakjes om graan of meel naar hogere zolders te verplaatsen.

Juk: De houten constructie die de lagers van een zware as ondersteunt.

Kaar: De trechtervormige houten bak boven de molenstenen waar het te malen graan in zit.

Kaarschuif: De instelbare opening onderaan de kaar die de graantoevoer reguleert.

Kandelaar: Een specifiek type klein rondsel of tandwiel met open spijlen.

Kap: Het houten, draaibare dak van de molen waar de wieken en de bovenas in rusten.

Kettingwiel: Een wiel aangedreven door een ketting, vaak gebruikt bij het hijsmechanisme (luien).

Knecht: Een houten hefboom of mechanisme dat helpt bij het bedienen van de vang (rem).

Koningsspil: De centrale, verticale hoofdas die de beweging van de bovenas naar de steenzolders brengt.

Krui-as: De as waarlangs de ketting of het touw loopt tijdens het draaien van de kap.

Kruien: Het draaien van de kap met de wieken loodrecht op de windrichting.

Kruirad: onderaan de staart waarmee de molen in de wind wordt gezet.

Kruiring: De houten of ijzeren ring bovenop de romp waar de kap op rust en over draait.

Kuip: De ronde houten rand die om de molenstenen heen zit om het meel op te vangen.

Lager: Het steunpunt (vaak van steen, brons of pokhout) waarin een draaiende as rust.

Ligger: De onderste, vastliggende molensteen die zelf niet draait.

Loper: De bovenste, draaiende molensteen die het graan tegen de legger vermalt.

Luien: Het mechanisch omhoog hijsen van zakken graan met behulp van windkracht.

Luizolder: De hoogste zolder in de molen romp waar het hijsmechanisme (de luiwind) zich bevindt.

Meelbak: De opvangbak onder de stenen waar het vers gemaalde meel in stroomt.

Meelgoot: De schuine houten koker die het meel van de steenkuip naar de meelbak geleidt.

Meelzolder: De etage direct onder de steenzolder waar het meel in zakken wordt opgevangen.

Molenbelt: De specifieke benaming voor de kunstmatige heuvel waar de molen op gebouwd is.

Naloop: Het kortstondig doordraaien van de molenstenen nadat de vang is toegepast.

Onderrad: Het grote tandwiel onderaan de koningsspil dat de steenpalen aandrijft.

Onderwiel: Een synoniem voor het spoorwiel dat de lagere mechanieken in beweging zet.

Overwerker: Het tandwiel dat de beweging haaks omzet van horizontaal naar verticaal.

Pal: Een ijzeren constructie die voorkomt dat het gevaarte achteruit kan draaien.

Pen: Het achterste, smalle uiteinde van de bovenas dat in het penlager rust.

Pensteen: Het harde steen- of metalen lager waar de achterkant van de bovenas in draait.

Plaat: De metalen of houten beschermplaat op kwetsbare slijtplekken.

Ratel: Het tikkende geluid dat gemaakt wordt door de schuddebak boven het kropgat.

Regulateur: Zorgt ervoor dat het meel constant fijn gemalen wordt, zelfs als de windsnelheid verandert. De regulateur gebruikt centrifugaalkracht om de ruimte tussen de twee maalstenen aan te passen.

Rijn: Het ijzeren kruis dat in de loper (bovensteen) is ingelaten en de steen balanceert en draait.

Roeden: De twee grote metalen of houten balken die door de askop steken en de basis van de wieken vormen.

Romp: Het stenen of houten lichaam van de molen.

Rondsel: Een klein, cilindrisch tandwiel met spijlen (staven) in plaats van tanden.

Schuddebak: Het bewegende houten bakje onder de kaar dat het graan gelijkmatig in het steengat schudt.

Spoorwiel: Het grote tandwiel op de koningsspil dat de afzonderlijke steenrondsels aandrijft.

Staart: De lange houten constructie aan de achterkant van de kap waarmee de molen gekruid wordt.

Steenkrans: De houten of ijzeren ondersteuning waarop de loodzware molenstenen rusten.

Steenkuip: De houten omlijsting of kuip waarin de molenstenen liggen ingesloten.

Steenspil: De verticale metalen as die vanaf het ronsel de loper (steen) aandrijft.

Steenzolder: De etage waar de molenstenen liggen en het daadwerkelijke malen plaatsvindt.

Stelling: Niet aanwezig bij een beltmolen (dit onderscheidt de beltmolen van een stellingmolen; de belt vervangt de stelling).

Stormpen: Een zware ijzeren pin die de kap bij zware storm op zijn plek houdt.

Toevoer: De constante stroom van graan vanuit de kaar naar de stenen.

Travee: Een vak of segment in de houten constructie van een achtkantige molen.

Tremel: Een synoniem voor de schuddebak.

Tussenwiel: Een extra tandwiel om de draairichting aan te passen of vertraging te realiseren.

Uitlijning: Het kaarsrecht en perfect in balans brengen van de assen en molenstenen.

Vang: De rem van de molen, bestaande uit houten blokken die om het bovenwiel klemmen.

Vangbalk: De lange, zware hefboom die buiten de kap steekt waarmee de rem wordt bediend.

Vangtouw: Het touw dat vanaf de belt bediend wordt om de vangbalk omhoog of omlaag te bewegen.

Velg: De buitenste houten rand van een tandwiel waarin de kammen (tanden) zijn vastgezet.

Vlucht: Dit is de totale diameter (lengte) van de twee tegenover elkaar liggende wieken samen.

Vloer: De houten plankenlaag van een specifieke zolder.

Voeghouten: Twee zware, evenwijdige houten balken in de kap van een traditionele bovenkruier. Samen met de korte spruit en de lange spruit vormen zij het dragende frame van de molenkap

Wand: De binnenzijde of buitenzijde van de stenen molenromp.

Wervel: Een houten draaiknop of sluiting om luiken of deuren te borgen.

Wieken: De vier grote armen buiten de molen die de wind opvangen om energie op te wekken.

Wiekenkruis: Het geheel van de askop en de twee kruislingse roeden.

Windpeluw: De zware, eikenhouten balk aan de voorzijde van de kap waar de bovenas op rust.

Windschoor: De schuine steunbalk in de kapconstructie.

IJzerbalk: De balk die het bovenlager van de koningsspil ondersteunt.

Zandsteen: Een veelgebruikt materiaal voor een specifiek type molensteen (bijvoorbeeld Duitse Kamperstenen).

Zeil: Het canvas doek dat over de wieken wordt gespannen om meer wind te vangen.

Zolder: De algemene term voor een verdieping binnenin de molen (zoals meel-, steen- of luizolder).

Zwaard: Een zware houten plank of versteviging aan de staartconstructie.